.

->Yazan : edebiyat asigi
->Yorumu:
Sahamettin Kuzucular

Gazavât, Arapça gazve, yani gaza, cenk etmek, nâme Farsça destan manasina gelmektedir. Arap edebiyatinda "magazi" diye bilinir. Ordunun akinlarini, savaslari, kahramanliklari, zaferleri anlatilan düz yazi ya da siir biçiminde anlatilir. Gazanâme olarak da bilinir.
Hz. Peygamberin hayati ve savaslarini konu edinen Siyer kitaplari, Müslüman askerlerin kahramanlik duygularini artiran gaza ve fetih hikâyeleri zamanla bu konuda yeni bir tarih yaziciliginin dogmasina neden olmustur. Bu eserlerden gazavât-nâmeler, bilhassa Osmanli dönemi için oldukça önemli kaynaklardir.

Islam Tarihçiligi, "Siyer" ve "Megâzî" yaziciligi ile baslamistir. Müslümanlarin, Hz. Peygamberin yasantisini, savaslarini ve diger davranislarini bilmek ve muhafaza etmek düsünceleri, "Siyer" ilminin dogmasini saglamistir1. Müslümanlarin kahramanlik duygularini gelistirmek ve onlari her an savasa hazir hale getirmek düsüncesi ile de "Megâzî" kitaplarinin yazildigi bilinmektedir.

Osmanli tarih yaziciliginin önemli bir bölümünü teskil eden Gazavât-nâmeler üzerine derinlemesine bir çalisma yapilamamistir. Mevcut olanlar disinda daha bir çok gazâ-nâmeler bulundugu düsünülmektedir. Bunlar arsinda, sefere çikistan itibaren, karargâhin kurulusuna kadar geçilen yollari varilan menzilleri, günleri ve saatlerine kadar tespit eden, savasin basladigi andan sonra meydana gelen hücumlari ve savunmalari bütün detaylarina kadar açiklayan, nihayet silah ve malzeme miktarlarini bile belirten önemli eserler bulundugu gibi, olaylari geçistiren bir tarzda hikâye eden, verdikleri bilgiler bakimindan hiçbir deger tasimayan eserlerin de bulundugu bilinmektedir.

Osmanli tarih yaziciliginda önemli bir tür olan "Gazavât-nâme" ler, esas itibari ile, bir padisah devrini anlatan ya da genis olarak "Tevârîh-i Âl-i Osman" tipinde eserlerdir. Bunlar, bazen kroniklerle birlikte de degerlendirilirler. Osmanli tarihlerinin bazilari hilkatten (Hz. Adem'in yaratilisi) , bazilari da Osmanli hanedaninin ortaya çikisindan ve bazilari da belli bir devreye ait eserler olmakla beraber; edebî eserler arasinda, belli basli gazalari tasvir edenler de bulunmaktadir. Ahmedî'nin Iskendernâme'si, Taslicali Yahya Bey'in Usűl-nâme'si bu tür eserlerdir. Bununla beraber, yukarda da deginildigi gibi gazâ-nâme veya zafernâme adini tasiyan eserler de vardir ki bunlar, büyük bir tarih kitabinin degisik bölümlerinden olusmaktadir. Bunlar, bazen ayri bir cilt teskil ettigi için bu eserlere böyle bir ad verilmis olmasinin dogal oldugu kadar, daha sonra müstensihler tarafindan da isimlendirilmis olabilmektedir.( TÜRK TARIHININ KAYNAKLARINDAN OLAN BAZI MENAKIBNAME VE GAZAVATNAMELER HAKKINDA Yrd. Doç. Dr. Ismail Hakki MERCAN-Balikesir Ün. Fen-Ed. Fakültesi Tarih Bölümü Ögr. Üyesi –Alinti Adresi-sbe.balikesir.edu.tr/dergi/edergi/ )



Gazavatname Türk edebiyatinda, ordunun akinlarini, savaslari, kahramanliklari, zaferleri nesirGaza name de denen bu tür, manzum ya da mensur yazilabilir. Bir kurala bagli degildir anlatim sekli. Ilk örnekleri seklinde anlatan eserler; gaza name olarask da adlandirilabilir.

Türk edebiyatinda ilk gazavatname örnekleri Memluk Sultani Berkuk zamaninda Kadi Darîr Türkçe siyer kitabi yazmistir.

Osmanli ve Germiyan sahasinda ise ilk örnekler 15. yüzyilda Ahmedi, Zaifi ve Sabit gibi sairler tarafindan verilmistir. Ilk örneklerinin 15. yüzyilda verilmesini Prof. dr. Mine Mengi; bu yüzyilda Osmanli imparatorlugunun fetihlerinin hiz kazanmasiyla açiklar. Ayrica türün en yetkin örnekleri 16. yüzyilda Mihaloglu Ali Bey Rumeli’deki akinlarini anlatan Gazavatname ile verilmistir. Ali bey'in akinlarini anlatan bu Gazavatname Agah Sirri Levend tarafindan incelenerek yayimlanmistir.

Islam edebiyatinda bu tür eserlerin en ünlüsü Vakidi’nin Kitab-ül-Megazi’sidir. Bu eserler muayyen devirlere ait hadiseleri ayrintili bir tarzda anlatmalari dolayisiyla tarihçilerin çalismalarina kaynak teskil etmektedir.

Türk edebiyatinda ilk gazavatname örnekleri 15. yüzyilda yazilmaya basladi. On altinci yüzyildan itibaren bu tür eserlerin yaziminda büyük bir artis görüldü. Gaza namelerde düsmanla yapilan tek bir muharebe, gazavatnamelerde ise birçok muharebeye yer verilmektedir. Gazavatnameler konulari itibariyle üç bölüme ayrilirlar:

1. Padisahlardan birinin hayatini ve zamanindaki seferlerle belli basli olaylari tasvir eden manzum ve mensur eserler: Selimnameler ve Süleymannameler gibi.

2 Vezirlerden veya ünlü komutanlardan birinin savaslarini konu edinen gazavatnameler: Barbaros Hayreddin Pasa,

Barbaros Hayreddin Pasa Köprülü Fazil Ahmed Pasa, Tiryaki Hasan Pasa ve Özdemiroglu Osman Pasanin seferlerini anlatan gazavatnameler bu türdendir.

3. Belli bir seferi yahut bir kalenin alinmasini tasvir eden gaza nameler:

Tiryaki Hasan Pasa Kanije savunmasiyla meshur, Osmanli kumandani. 1530 senesinde dogdu. Enderun'da yetistikten sonra, Sultan Üçüncü Murad’in sehzadeliginde Manisa’ya gönderildi. Onun bas muhasipligini yapti.


Oruç Bey’in ele geçemeyen bir GAZAVATNAMDEN aldigi tahmin edilen bir Gazavatname metninden örnek.

Oruç Beg'in "Tevârîh-i Âl-i 'Osmân"inin bilinen en mufassal nüshasinda bu bilgi, Za'îfî'ninkinden daha da ayrintili olarak yer alir. Müellif burada Koca Hizir'in ve Bahâdir'in isimlerini zikrettikten sonra, Za'îfî'deki rivâyetin aksine Bahâdir'in o esnâda sehîd edildigini, krali attan düsürenin ise "Timurtas" adinda baska bir Osmanli yigidi oldugunu ifâde ederek söyle der: "Kirâl kendü alayindan çikub yalińuz at saldi, ya'nî bahâdirluk göstere. Kudret-i Hakk, hemân-kim alayindan çikdi, bir bahâdur yaya-bâsi vardi, hem adi "Bahâdur" idi, Geliboli'da olurdi, bir yüksek yirden gözler-imis; kirâli gördi, bildi, hemân-dem dere basindan at saldi. Kirâluń üstine Rüstem-vâr irüb kirâli süńüyle urdi ve illâ atindan yikamadi, ol arâda Bahâdur'i sehîd eylediler. Iki gazi dahî irüb Bahâdur'i urani öldürdiler, ânuń ardinca bir yigit irdi "Timűr-tâs" adlu, irüb kirâluń atini çaldi, sińirledi, kirâl atindan yikildi. Bir-kaç yeńi-çerî hâzirdi, çaldilar, meger "Koca Hizir" dirlerdi, bir yaya-bâsi vardi, ol arâda hâzirdi, kudret âńa nasîb itmisdi, irüb kirâluń bâsini hemân-dem Sultân Murâd'a getürüb: "Sultân'umuń hemîse düsmaninuń bâsi ati ayagi altinda galatân olsun!" diyű Sultân Murâd öńinde bâsi yuvaladi: "Hemîse düsmenler bâsi eyle olsun!" diyű. Sultân Murâd gördi, kirâl leskerinden bir kâfir bulub getürüb bâsi gösterdiler, ol kâfir ol bâsi görüb agladi: "Kirâl kendüdür!" didi, ândan bildiler. Bâsi görüb, Sultân Murâd yüz göge tutub Hakk Te'âlâ'ya çok sükrler eyledi."( Oruç bin Âdil el-Edirnevî, "Tevârîh-i Âl-i 'Osmân", Yapi Kredi Sermet Çifter Ars. Ktp. nr.: 773, vr. 71b-72b. )

(144 4 Varna Savasi “Edirne-Segedin Antlasmasi'nin Ihlâli ve Varna Savasi'nin Özeti: Savas basladiginda önce Haçli ordusunun siddetli saldirisi sonucu Osmanli ordusunda bir panik havasi ortaya çikti. Haçli ordulari zirhliydi ve daha az kayip veriyorlardi. Bu durum Osmanli ordusunu zor durumda birakiyordu. János Hunyadi ordusunu disiplinli bir sekilde yönetmekteydi. Osmanli ordusunun yenilme belirtileri göstermesi üzerine Macar Krali I. Ulászló, savasin basarisini tamamen Hunyadi'ye birakmamak için yerinden ayrilarak savasa katildi. Osmanli ordusu merkeze dogru saldiran Haçli ordusunu geri çekmek için yanlara dogru açildi ve ortada kalan Haçli ordusu bu sekilde Osmanli ordusunun siddetli saldirilari sonucu yenilgiye ugradi.

I. Ulászló savas sirasinda basina aldigi bir balta darbesi sonucunu yasamini yitirdi. Ölen kralin basini yeniçeriler II. Murat'a getirdiler. II. Murat ölen kralin basini yeminini bozdugu Edirne-Segedin Antlasmasinin yaninda teshir ettirdi. II. Murat tam imha stratejisini kuvvetlerinin çok yipranmamasi için iki kademe olarak düzen yaptigi Kosova Savasina tasimistir. Tam sonucu da elinde sag kalan tecrübeli komutanlarla bu savasta almistir. )





Gazavât-nâme Çesitleri

1. Islam büyüklerini konu eden Gazavât-nâmeler.

2. Padisahlari ve onlarin zamaninda yapilan savaslari ve belli basli olaylari konu eden manzummansur Gazavât-nâme. Süleymannâme veya Selim-nâme de denir. ve

3. Ünlü komutanlari ya da vezirleri konu eden Gazavât-nâmeler.

4. Sefer veya zaptedilen yerleri konu alan Gazavât-nâmeler.

Ayrica Türk Edebiyati'nde kirki manzum olmak üzere ikiyüz elliden fazla gazavât-nâme mevcuttur.

Gazavât-nâmeler tarih için büyük önem tasimaktadir. Çünkü belli bir döneme isik tuttugundan ve ayrintili olarak islediginden dolayi arastirma için niteliklidir.

Kaynakça

Dr. Engin Yilmaz - Türk Dünya Arastirmalari - Sayi 118 - Subat 1999

Gazavat-i Sultan Murad b. Mehemmed Han'da Cümle ,Yeter TORUN / Yüksek Lisans Tezi/ CÜ./Adana

Dursun Fakih’in Gazavatnâmesi (Ankara 1964).

Gazavat-i Sultan Murad B.mehemmed Han; Izladi Ve Varna Savalari (1443-1444) Üzerinde Anonim Gazavatname, Halil Inalcik, Mevlüt Oguz





Osmanli Devletinde gerilemenin baslamasi ve büyük zaferlerin kesilmesi ile gazavatnamelerin yazilmasinda da bir azalma görüldü. En son yazilan gazavatnameler 1853 Kirim Seferi ile 1897 Yunan Harbine aittir. Edebiyatimizda kirki manzum olmak üzere 250 kadar gazavatname tesbit olunmustur. Bunlar içerisinde tarih ve dil açisindan en önemlileri sunlardir:



BAZI GAZAVATNAMELER

Gazavât-i Sultan Murad b. Mehemmed Hân: Izladi ve Varna (1443-44) Târih-i Ebü'1-Feth: Tursun Bey (Fatih dönemini içeren eseridir) Mahrűsa-i Fetli-i Kostantiniyye: Tâc-zâde Ca'fer Çelebi , Feth-i Kostantiniyye: Imam-zâde Mehmed Es'ad, Sükrî-i Bitlîsî'nin Selîm-nâmesi, Üsküplü Ishak Çelebi'nin Selîmnâmesi, Kalkandelen'li Sücűdî'nin Selîm-nâmesi, Kesfî'nin Selîm-nâmesi,



Gazavat-i Sultan Murad Han (Yazari belli degil), Gazaname-i Rum (Kasifi), Gazavat-i Hayreddin Pasa (Seyyid Murad), Gazavat-i Gazi Hasan Pasa (Çakeri Ismail), Gazavat-i Hüseyin Pasa (Hüseyin Resmi) ve Gazavat-i Sultan Süleyman Han (Yazari belli degil). XV. Suzi Çelebi, “Mihailoglu Ali Bey’in Gazalari(15 bin beyitlik Gazavatname) (1455-1523) Zaifi Gazavatnamesi, Sabit Gazavatnamesi, Kâsîfi’nin Gazaname-i Ru.

>>>YORUM YAZ<<<
Not: Yorum Yaz Bölümünden Yazılar Da Gönderebilirsiniz. Yazıyı belgenizden kopyalayıp
aşağıdaki Yorumunuz Kutucuğu'na yapıştırmanız yeterli...